Ý nghĩa của làn điệu lượn then tứ quý

Lượn then là loại hình dân ca của dân tộc Tày. Then được chia thành nhiều thể loại, tiêu biểu và đặc sắc có lượn then tứ quý.


Lượn then tứ quý.

Lượn then tứ quý phổ biến nhất ở các huyện miền Đông gồm: Trùng Khánh, Hạ Lang, Quảng Uyên, Phục Hòa, lan rộng đến một số bản làng phía nam Hòa An và đông Thạch An. Nam thanh, nữ tú người Tày dùng lượn then tứ quý để giải trí, giao duyên tỏ tình vào những dịp hội hè, lễ tết, chợ phiên hoặc khi có khách phương xa đến nghỉ tại bản mình. Những buổi lượn hát đối đáp giữa bên chủ và bên khách thường kéo dài thâu đêm suốt sáng.

Theo ông Trần Sòi, Phó Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Cao Bằng, lượn then của dân tộc Tày có rất nhiều thể loại, tiêu biểu trong số đó có lượn then và nổi bật là lượn then tứ quý. Tứ quý nghĩa là bốn mùa, trong đó làn điệu này tả cụ thể về 12 tháng trong năm, phản ánh đời sống lao động, lời văn súc tích mang đượm tính nhân văn. Lượn then tứ quý xuất hiện từ thời  kỳ nhà Mạc vào khoảng thế kỷ 16, do "ông vua đàn tính" tên là Nông Quỳnh Vân sáng tạo ra. Khi nam, nữ đi chợ hội hoặc ngày xuân đi tung còn, gặp cô gái nào có thiện cảm thì chàng trai sẽ hát tứ quý, nếu cô gái nào hát hợp ý với chàng trai, họ hát thuộc hết bài thì họ sẽ thành đôi. Những lần hát lượn then tứ quý như vậy có thể kéo dài suốt cả một đêm.


Lượn then tứ quý được các thế hệ lưu giữ, truyền khẩu và không ngừng sáng tạo lời ca thêm phong phú, phản ánh được tâm tư nguyện vọng của con người trong cuộc sống.
So với những làn điệu lượn then khác, lượn then tứ quý chỉ khác về nội dung còn làn điệu thì hát gần như giống nhau. Những người hát lượn then tứ quý phần lớn là hát những bài đã được sáng tác. Nhưng trong khi hát giao duyên thì có thể thêm vào phần sau những câu hát để thêm tung hứng cho người hát sánh đôi. Số người hát lượng then tứ quý thường có 2 cặp đôi, 2 nam 2 nữ, một số thì đông hơn nhưng phải đủ đôi nam nữ để hát bổ sung cho nhau nếu ai có quên lời. Cũng như những làn điệu khác, lượn then tứ quý cũng thường được ví với tích chuyện tình yêu cảm động và gắn với câu thơ nói về người sáng tạo làn điệu này là ông Nông Quỳnh Vân.

Từ việc ca ngợi về bốn mùa xuân, hạ, thu, đông, tác giả đã khéo léo lồng ghép ý tứ, tình cảm cũng như lời tỏ tình, hẹn ước của các đôi trai gái. Đây là loại hình dân ca khi được nam nữ thanh niên sử dụng trong các cuộc vui giao duyên, có cấu tứ chặt chẽ, hệ thống mạch lạc từ lúc mở đầu đến kết thúc. Với cấu trúc chặt chẽ cả hình thức và nội dung như vậy nên lượn then đã đáp ứng được ước nguyện tỏ tình, giao duyên của các nam thanh, nữ tú. Ai đã có dịp được đắm mình trong cuộc lượn then tứ quý sẽ khó mà quên được lời lượn hát tinh tế, ví von sâu xa giàu hình ảnh, cảm xúc cùng giai điệu mượt mà, da diết say đắm lòng người.

Lượn then tứ quý cũng như các làn điệu dân ca khác được các thế hệ cha ông lưu giữ qua việc truyền khẩu và không ngừng được sáng tạo thêm những lời ca phong phú, phản ánh được tâm tư nguyện vọng của con người trong cuộc sống.

Theo caobangtv.vn